Gorzkie Żale to wyjątkowe polskie nabożeństwo pasyjne, odprawiane w okresie Wielkiego Postu, które w poruszający sposób przedstawia mękę Chrystusa. Poniżej znajdziesz pełny tekst wszystkich trzech części tego nabożeństwa, wraz z Pobudką, Hymnami, Lamentami duszy i Rozmowami z Matką Bolesną. Tekst ten jest nieocenionym źródłem dla osób pragnących uczestniczyć w tym nabożeństwie lub pogłębić swoją refleksję nad tajemnicą męki Pańskiej w tradycji polskiego katolicyzmu.
Gorzkie Żale Tekst – Historia i Znaczenie Nabożeństwa
Kościół Świętego Krzyża w Warszawie – miejsce narodzin nabożeństwa Gorzkich Żali
Nabożeństwo Gorzkich Żali powstało na przełomie XVII i XVIII wieku w Polsce. Jego twórcą był ksiądz Wawrzyniec Stanisław Bennik ze Zgromadzenia Księży Misjonarzy św. Wincentego a Paulo. Pierwsze nabożeństwo zostało odprawione 13 marca 1707 roku w kościele Świętego Krzyża w Warszawie. Nazwa „Gorzkie Żale” pochodzi od pierwszych słów pieśni rozpoczynającej nabożeństwo: „Gorzkie żale przybywajcie, serca nasze przenikajcie”.
Struktura Gorzkich Żali oparta jest na schemacie Jutrzni z modlitwy brewiarzowej. Nabożeństwo składa się z trzech części, które tradycyjnie odprawiane są w kolejne niedziele Wielkiego Postu. Każda część zawiera Pobudkę (Zachętę), Intencję, Hymn, Lament duszy nad cierpiącym Jezusem oraz Rozmowę duszy z Matką Bolesną. Tekst nabożeństwa łączy w sobie elementy ewangelicznych opisów męki Pańskiej z nawiązaniami do Starego Testamentu, szczególnie do Psalmu 22 i Pieśni o Cierpiącym Słudze Jahwe z Księgi Proroka Izajasza.
Gorzkie Żale szybko zyskały popularność w całej Polsce i otrzymały akceptację Stolicy Apostolskiej. Dzięki Księżom Misjonarzom, którzy prowadzili wówczas większość seminariów duchownych w Polsce, nabożeństwo rozprzestrzeniło się na cały kraj. Z czasem, wraz z polskimi emigrantami, Gorzkie Żale dotarły również do innych krajów, w tym do Chin i na Ukrainę. Tekst został przetłumaczony na wiele języków, w tym litewski, angielski i niemiecki, co świadczy o jego uniwersalnym przesłaniu i głębokim znaczeniu duchowym.
Gorzkie Żale Tekst Pobudki – Początek Nabożeństwa
Wierni podczas śpiewu Pobudki rozpoczynającej nabożeństwo Gorzkich Żali
Pobudka, znana również jako Zachęta, rozpoczyna każdą część nabożeństwa Gorzkich Żali. Jest to wezwanie do rozważania męki Pańskiej, które wprowadza wiernych w atmosferę żalu i współczucia. Poniżej znajduje się pełny tekst Pobudki:
Gorzkie żale przybywajcie, serca nasze przenikajcie.
Rozpłyńcie się me źrenice, toczcie smutnych łez krynice.
Słońce, gwiazdy omdlewają, żałobą się pokrywają.
Płaczą rzewnie aniołowie, a któż żałość ich wypowie?
Opoki się twarde krają, z grobów umarli powstają.
Cóż jest, pytam co się dzieje? Wszystko stworzenie truchleje!
Na ból Męki Chrystusowej żal przejmuje bez wymowy.
Uderz, Jezu, bez odwłoki, w twarde serc naszych opoki!
Jezu mój, we krwi ran swoich, obmyj duszę z grzechów moich!
Upał serca swego chłodzę, gdy w przepaść Męki Twej wchodzę.
Tekst Pobudki Gorzkich Żali jest niezwykle obrazowy i emocjonalny. Wykorzystuje dramatyczne opisy zjawisk naturalnych towarzyszących śmierci Chrystusa, takich jak pękające skały czy zaćmienie słońca. Słowa „Gorzkie żale przybywajcie, serca nasze przenikajcie” stanowią wezwanie do głębokiego przeżywania męki Pańskiej, do otwarcia serca na cierpienie Jezusa. Pobudka wprowadza wiernych w nastrój żałoby i refleksji, przygotowując ich do rozważania kolejnych etapów męki Chrystusa.
W tradycyjnym wykonaniu Pobudka śpiewana jest na początku każdej części nabożeństwa, choć w praktyce parafialnej często śpiewa się ją tylko przed pierwszą częścią. Melodia Pobudki, podobnie jak całego nabożeństwa, ewoluowała na przestrzeni wieków. Najstarsza znana wersja pochodzi ze śpiewnika ks. Michała Marcina Mioduszewskiego z 1838 roku, natomiast współcześnie najczęściej wykonywana jest melodia opracowana w 1934 roku przez ks. Wendelina Świerczka.
Gorzkie Żale Część 1 Tekst – Od Modlitwy w Ogrójcu do Oskarżenia
Modlitwa Jezusa w Ogrójcu – pierwszy etap męki rozważany w części pierwszej Gorzkich Żali
Intencja Części Pierwszej Gorzkich Żali
Pierwsza część Gorzkich Żali koncentruje się na wydarzeniach od modlitwy Jezusa w Ogrójcu aż do niesłusznego oskarżenia przed sądem. Tradycyjnie odprawiana jest w pierwszą i czwartą niedzielę Wielkiego Postu. Poniżej znajduje się tekst intencji, która wyjaśnia cel rozważań:
Przy pomocy łaski Bożej przystępujemy do rozważania męki Pana naszego Jezusa Chrystusa. Ofiarować je będziemy Ojcu Niebieskiemu na cześć i chwałę Jego Boskiego majestatu, pokornie Mu dziękując za wielką i niepojętą miłość ku rodzajowi ludzkiemu, iż raczył zesłać Syna swego, aby za nas wycierpiał okrutne męki i śmierć podjął krzyżową. To rozmyślanie ofiarujemy również ku czci Najświętszej Maryi Panny, Matki Bolesnej oraz ku uczczeniu Świętych Pańskich, którzy wyróżniali się nabożeństwem ku Męce Chrystusowej.
W pierwszej części będziemy rozważali, co Pan Jezus wycierpiał od modlitwy w Ogrójcu aż do niesłusznego przed sądem oskarżenia. Te zniewagi i zelżywości temuż Panu za nas bolejącemu ofiarujemy: za Kościół święty katolicki, za najwyższego Pasterza z całym duchowieństwem, nadto za nieprzyjaciół krzyża Chrystusowego i wszystkich niewiernych, aby im Pan Bóg dał łaskę nawrócenia i opamiętania.
Hymn Części Pierwszej Gorzkich Żali
Tekst hymnu pierwszej części Gorzkich Żali w tradycyjnym śpiewniku
Hymn pierwszej części Gorzkich Żali opisuje początek męki Pańskiej, od modlitwy w Ogrójcu do pierwszych zniewag, jakich doznał Jezus:
Żal duszę ściska, serce boleść czuje,
Gdy słodki Jezus na śmierć się gotuje.
Klęczy w Ogrójcu, gdy krwawy pot leje,
Me serce mdleje.
Pana świętości uczeń zły całuje,
Żołnierz okrutny powrózmi krępuje.
Jezu tym więzom dla nas się poddaje,
Na śmierć wydaje.
Bije, popycha tłum nieposkromiony,
Nielitościwie z tej i owej strony.
Za włosy targa; znosi w cierpliwości,
Król z wysokości.
Zsiniałe przedtem krwią zachodzą usta,
Gdy zbrojną żołnierz rękawicą chlusta.
Wnet się zmieniło w płaczliwe wzdychanie,
Serca kochanie.
Oby się serce we łzy rozpływało,
Że Cię, mój Jezu, sprośnie obrażało!
Żal mi, ach, żal mi ciężkich moich złości,
Dla Twej miłości.
Lament Duszy nad Cierpiącym Jezusem – Część Pierwsza
Lament duszy to seria wezwań, w których każdy wers kończy się słowami „Jezu mój kochany!”. Ta część ukazuje kolejne etapy cierpienia Chrystusa:
Jezu, na zabicie okrutne, cichy Baranku, od wrogów szukany, Jezu mój kochany!
Jezu, za trzydzieści srebrników, od niewdzięcznego ucznia zaprzedany, Jezu mój kochany!
Jezu, w ciężkim smutku żałością, jakoś sam wyznał, przed śmiercią nękany, Jezu mój kochany!
Jezu, na modlitwie w Ogrójcu, strumieniem potu krwawego zalany, Jezu mój kochany!
Jezu, całowaniem zdradliwym, od niegodnego Judasza wydany, Jezu mój kochany!
Jezu, powrozami grubymi, od swawolnego żołdactwa związany, Jezu mój kochany!
Jezu, od pospólstwa zelżywie, przed Annaszowym sądem znieważany, Jezu mój kochany!
Jezu, przez ulice sromotnie, przed sąd Kajfasza za włosy targany, Jezu mój kochany!
Jezu, od Malchusa srogiego, ręką zbrodniczą wypoliczkowany, Jezu mój kochany!
Jezu, od fałszywych dwóch świadków, za zwodziciela niesłusznie podany, Jezu mój kochany!
Bądź pozdrowiony, bądź pochwalony! Dla nas zelżony i pohańbiony!
Bądź uwielbiony, bądź wysławiony! Boże nieskończony!
Gorzkie Żale Część 2 Tekst – Od Oskarżenia do Ukoronowania Cierniem
Ukoronowanie cierniem – centralny moment rozważany w drugiej części Gorzkich Żali
Intencja Części Drugiej Gorzkich Żali
Druga część Gorzkich Żali koncentruje się na wydarzeniach od niesłusznego oskarżenia Jezusa przed sądem aż do okrutnego ukoronowania cierniem. Tradycyjnie odprawiana jest w drugą i piątą niedzielę Wielkiego Postu. Poniżej znajduje się tekst intencji:
W drugiej części rozmyślania Męki Pańskiej będziemy rozważać, co Pan Jezus wycierpiał od niesłusznego przed sądem oskarżenia aż do okrutnego cierniem ukoronowania. Te zaś rany, zniewagi i zelżywości temuż Jezusowi cierpiącemu ofiarujemy, prosząc Go o pomyślność dla Ojczyzny naszej, o pokój i zgodę dla wszystkich narodów, a dla siebie o odpuszczenie grzechów, oddalenie klęsk i nieszczęść doczesnych, a szczególnie zarazy, głodu, ognia i wojny.
Hymn Części Drugiej Gorzkich Żali
Wspólny śpiew hymnu drugiej części Gorzkich Żali podczas nabożeństwa wielkopostnego
Hymn drugiej części Gorzkich Żali opisuje kolejne etapy męki Pańskiej, od stanięcia przed sądem do ukoronowania cierniem:
Przypatrz się, duszo, jak cię Bóg miłuje,
Jako dla ciebie sobie nie folguje.
Przecież Go bardziej niż katowska dręczy,
Złość twoja męczy.
Stoi przed sędzią Pan wszego stworzenia,
Cichy Baranek, z wielkiego wzgardzenia.
Dla białej szaty, którą jest odziany,
Głupim nazwany.
Za moje złości grzbiet srodze biczują;
Pójdźmy grzesznicy, oto nam gotują.
Ze krwi Jezusa dla serca ochłody,
Zdrój żywej wody.
Pycha światowa niechaj, co chce, wróży,
Co na swe skronie wije wieniec z róży.
W szkarłat na pośmiech, cierniem król zraniony,
Jest ozdobiony.
Oby się serce we łzy rozpływało,
Że Cię, mój Jezu, sprośnie obrażało.
Żal mi, ach żal mi ciężkich moich złości,
Dla Twej miłości.
Lament Duszy nad Cierpiącym Jezusem – Część Druga
Lament duszy w drugiej części Gorzkich Żali kontynuuje opis kolejnych etapów męki Chrystusa:
Jezu, od pospólstwa niewinnie, jako łotr godzien śmierci obwołany, Jezu mój kochany!
Jezu, od złośliwych morderców, po ślicznej twarzy tak sprośnie zeplwany, Jezu mój kochany!
Jezu, pod przysięgą od Piotra, po trzykroć z wielkiej bojaźni zaprzany, Jezu mój kochany!
Jezu, od okrutnych oprawców, na sąd Piłata jak zbójca szarpany, Jezu mój kochany!
Jezu, od Heroda i dworzan, królu niebieski, zelżywie wyśmiany, Jezu mój kochany!
Jezu, w białą szatę szydersko, na większy pośmiech i hańbę ubrany, Jezu mój kochany!
Jezu, u kamiennego słupa, niemiłosiernie biczami wysmagany, Jezu mój kochany!
Jezu, przez szyderstwo okrutne, cierniowym wieńcem ukoronowany, Jezu mój kochany!
Jezu, od żołnierzy niegodnie, na pośmiewisko purpurą odziany, Jezu mój kochany!
Jezu, trzciną po głowie bity, Królu boleści, przez lud wyszydzany, Jezu mój kochany!
Bądź pozdrowiony, bądź pochwalony! Dla nas zelżony, wszystek skrwawiony!
Bądź uwielbiony, bądź wysławiony! Boże nieskończony!
Gorzkie Żale Część 3 Tekst – Od Ukoronowania do Śmierci na Krzyżu
Ukrzyżowanie – kulminacyjny moment rozważany w trzeciej części Gorzkich Żali
Intencja Części Trzeciej Gorzkich Żali
Trzecia część Gorzkich Żali koncentruje się na wydarzeniach od ukoronowania cierniem aż do śmierci Jezusa na krzyżu. Tradycyjnie odprawiana jest w trzecią niedzielę Wielkiego Postu i w Niedzielę Palmową. Poniżej znajduje się tekst intencji:
W tej ostatniej części będziemy rozważali, co Pan Jezus cierpiał od chwili ukoronowania aż do ciężkiego skonania na krzyżu. Te bluźnierstwa, zelżywości i zniewagi, jakie Mu wyrządzono, ofiarujemy za grzeszników zatwardziałych, aby Zbawiciel pobudził ich serca zbłąkane do pokuty i prawdziwej życia poprawy, oraz za dusze w czyśćcu cierpiące, aby im litościwy Jezus Krwią swoją świętą ogień zagasił; prośmy nadto, by i nam wyjednał na godzinę śmierci skruchę za grzechy i szczęśliwe w łasce Bożej wytrwanie.
Hymn Części Trzeciej Gorzkich Żali
Ołtarz z wystawionym Najświętszym Sakramentem podczas nabożeństwa Gorzkich Żali
Hymn trzeciej części Gorzkich Żali opisuje ostatnie etapy męki Pańskiej, od drogi krzyżowej do śmierci na krzyżu:
Duszo oziębła, czemu nie gorejesz? Serce me, czemu całe nie truchlejesz?
Toczy twój Jezus z ognistej miłości, krew w obfitości.
Ogień miłości, gdy Go tak rozpala, sromotne drzewo na ramiona zwala.
Zemdlony Jezus pod krzyżem uklęka, jęczy i stęka.
Okrutnym katom posłusznym się staje, ręce i nogi przebić sobie daje.
Wisi na krzyżu, ból ponosi srogi, nasz Zbawca drogi.
O, słodkie drzewo, puśćże nam już Ciało, aby na tobie dłużej nie wisiało!
My je uczciwie w grobie położymy, płacz uczynimy.
Oby się serce we łzy rozpływało, że Cię, mój Jezu, sprośnie obrażało.
Żal mi, ach, żal mi ciężkich moich złości, dla Twej miłości.
Niech Ci mój Jezu, cześć będzie w wieczności, za Twe obelgi, męki, zelżywości.
Któreś ochotnie, Syn Boga Jedyny, cierpiał bez winy!
Lament Duszy nad Cierpiącym Jezusem – Część Trzecia
Lament duszy w trzeciej części Gorzkich Żali opisuje ostatnie etapy męki Chrystusa, od drogi krzyżowej do złożenia w grobie:
Jezu, od pospólstwa niezbożnie, jako złoczyńca z łotry porównany, Jezu mój kochany!
Jezu, od Piłata niesłusznie, na śmierć krzyżową od ludzi skazany, Jezu mój kochany!
Jezu, srogim krzyża ciężarem, na Kalwaryjskiej drodze zmordowany, Jezu mój kochany!
Jezu, do sromotnego drzewa, przytępionymi gwoźdźmi przykowany, Jezu mój kochany!
Jezu, jawnie pośród dwu łotrów, na drzewie hańby ukrzyżowany, Jezu mój kochany!
Jezu, od stojących wokoło, i przechodzących szyderczo wyśmiany, Jezu mój kochany!
Jezu, bluźnierstwami od złego, współwiszącego łotra wyszydzany, Jezu mój kochany!
Jezu, gorzką żółcią i octem, w wielkim pragnieniu swoim napawany, Jezu mój kochany!
Jezu, w swej miłości niezmiernej, jeszcze po śmierci włócznią przeorany, Jezu mój kochany!
Jezu, od Józefa uczciwie, i Nikodema w grobie pochowany, Jezu mój kochany!
Bądź pozdrowiony! Bądź pochwalony! Dla nas zmęczony i krwią zbroczony.
Bądź uwielbiony, bądź wysławiony! Boże nieskończony!
Gorzkie Żale Tekst Rozmowy Duszy z Matką Bolesną
Matka Bolesna pod krzyżem – motyw przewodni Rozmowy duszy z Matką Bolesną
Każda część Gorzkich Żali kończy się dialogiem między duszą wiernego a Matką Bolesną, która współcierpi z Synem. Te rozmowy są wyjątkowo poruszającym elementem nabożeństwa, ukazującym perspektywę Maryi jako świadka męki Jezusa. Poniżej znajdują się teksty wszystkich trzech Rozmów duszy z Matką Bolesną:
Rozmowa Duszy z Matką Bolesną – Część Pierwsza
Ach! Ja Matka tak żałosna! Boleść Mnie ściska nieznośna,
Miecz Me serce przenika, Miecz Me serce przenika.
Czemuś, Matko ukochana, Ciężko na sercu stroskana? Czemu wszystka truchlejesz?
Co mię pytasz, wszystkam w mdłości, Mówić nie mogę z żałości, Krew mi serce zalewa.
Powiedz mi, o Panno moja, Czemu blednieje twarz Twoja? Czemu gorzkie łzy lejesz?
Widzę, że Syn ukochany, W Ogrójcu cały zalany, Potu krwawym potokiem.
O Matko, źródło miłości, Niech czuję gwałt Twej żałości! Dozwól mi z sobą płakać!
Rozmowa Duszy z Matką Bolesną – Część Druga
Matka Bolesna z mieczem przeszywającym serce – symbol jej cierpienia podczas męki Syna
Ach, widzę Syna mojego, Przy słupie obnażonego, Rózgami zsieczonego!
Święta Panno, uproś dla mnie, Bym ran Syna Twego znamię, Miał na sercu wyryte!
Ach, widzę jako niezmiernie, Ostre głowę rani ciernie! Dusza moja ustaje.
O Maryjo, Syna swego, Ostrym cierniem zranionego, Podzielże ze mną mękę!
Obym ja, Matka strapiona, Mogła na swoje ramiona, Złożyć krzyż Twój, Synu mój!
Proszę, o Panno jedyna, Niechaj krzyż Twojego Syna, Zawsze w sercu swym noszę!
Rozmowa Duszy z Matką Bolesną – Część Trzecia
Ach, ja Matka boleściwa, pod krzyżem stoję smutliwa, serce żałość przejmuje.
O Matko, niechaj prawdziwie, patrząc na krzyż żałośliwie, płaczę z Tobą rzewliwie!
Jużci, już, moje Kochanie, gotuje się na skonanie, toć i ja z Nim umieram!
Pragnę, Matko, zostać z Tobą, dzielić się Twoją żałobą, śmiercią Syna Twojego.
Zamknął słodką Jezus mowę, już ku ziemi skłania głowę, żegna już Matkę swoją!
O Maryjo, Ciebie proszę, niech Jezusa rany noszę, i serdecznie rozważam.
Na zakończenie nabożeństwa, po każdej części lub po całości, śpiewa się trzykrotnie:
Któryś za nas cierpiał rany, Jezu Chryste, zmiłuj się nad nami!
Gorzkie Żale Tekst we Współczesnej Praktyce Religijnej
Współczesne nabożeństwo Gorzkich Żali gromadzące wiernych różnych pokoleń
Gorzkie Żale, mimo upływu ponad trzech wieków od ich powstania, pozostają żywym elementem polskiej pobożności pasyjnej. Nabożeństwo to jest odprawiane w niemal każdej polskiej parafii w niedziele Wielkiego Postu, zazwyczaj po południu lub wieczorem. Tradycyjnie łączy się je z wystawieniem Najświętszego Sakramentu i kazaniem pasyjnym, które pogłębia rozważanie męki Pańskiej.
W praktyce parafialnej często stosuje się różne warianty odprawiania Gorzkich Żali. Niektóre parafie wykonują wszystkie trzy części podczas jednego nabożeństwa, inne rozdzielają je na kolejne niedziele Wielkiego Postu. Istnieją również różnice w melodiach, na jakie śpiewane są poszczególne części nabożeństwa. Mimo tych różnic, tekst Gorzkich Żali pozostaje zasadniczo niezmieniony od XVIII wieku, co świadczy o jego ponadczasowej wartości duchowej.
Współcześnie tekst Gorzkich Żali jest dostępny w różnych formach – w modlitewnikach, śpiewnikach parafialnych, a także w wersji elektronicznej na stronach internetowych i w aplikacjach mobilnych. Dzięki temu wierni mogą uczestniczyć w nabożeństwie zarówno w kościele, jak i indywidualnie w domu. Dla wielu Polaków Gorzkie Żale stanowią ważny element duchowego przygotowania do Świąt Wielkanocnych, pomagając w głębszym przeżywaniu tajemnicy męki i śmierci Chrystusa.
Warto zauważyć, że Gorzkie Żale, choć są nabożeństwem typowo polskim, zyskały uznanie również poza granicami kraju. Zostały przetłumaczone na wiele języków i są odprawiane w środowiskach polonijnych na całym świecie. Stanowią one wyjątkowy wkład polskiej duchowości w skarbiec modlitwy Kościoła powszechnego, łącząc głęboką teologię z emocjonalnym, osobistym przeżywaniem męki Pańskiej.
Znaczenie Tekstu Gorzkich Żali w Duchowości Wielkopostnej
Modlitewne skupienie wiernych podczas nabożeństwa Gorzkich Żali
Tekst Gorzkich Żali, z jego bogatą symboliką i głęboką teologią, stanowi wyjątkowe narzędzie duchowego przeżywania Wielkiego Postu. Nabożeństwo to łączy w sobie elementy biblijne, teologiczne i emocjonalne, pozwalając wiernym na osobiste spotkanie z cierpiącym Chrystusem. Poprzez obrazowy język, powtarzające się wezwania i dialogiczną formę, tekst Gorzkich Żali angażuje nie tylko intelekt, ale również emocje i wyobraźnię modlących się.
Szczególną wartością Gorzkich Żali jest ich zdolność do przybliżania wiernym tajemnicy męki Pańskiej w sposób przystępny i poruszający. Nabożeństwo to pozwala na kontemplację cierpienia Chrystusa z różnych perspektyw – zarówno obiektywnego opisu wydarzeń, jak i subiektywnego przeżywania ich przez duszę wiernego i przez Matkę Bolesną. Taka wielowymiarowa refleksja nad męką Pańską pomaga w głębszym zrozumieniu jej znaczenia dla osobistego życia duchowego.
Gorzkie Żale, mimo swojej staropolskiej formy językowej, pozostają żywym i aktualnym elementem pobożności ludowej. Ich tekst, przekazywany z pokolenia na pokolenie, stanowi ważny element polskiej tożsamości religijnej i kulturowej. Jednocześnie uniwersalne przesłanie o miłości Boga, który cierpi dla zbawienia człowieka, przekracza granice czasu i kultury, czyniąc to nabożeństwo wartościowym dla współczesnych wiernych.
W kontekście dzisiejszego świata, często zdominowanego przez powierzchowność i pośpiech, tekst Gorzkich Żali zaprasza do zatrzymania się, refleksji i osobistego spotkania z tajemnicą cierpienia i odkupienia. Nabożeństwo to przypomina, że droga do radości zmartwychwstania prowadzi przez krzyż, a prawdziwe chrześcijaństwo wymaga nie tylko intelektualnego przyjęcia prawd wiary, ale również emocjonalnego i duchowego zaangażowania w misterium paschalnym Chrystusa.
Źródła
[1] https://niezbednik.niedziela.pl/artykul/781/Gorzkie-zale
[2] https://parafiawolaradziszowska.pl/gorzkie-zale/
[3] https://www.idziemy.pl/kosciol/nabozenstwo-gorzkich-zali
Mieszkaniec Krzyżanowic i aktywny członek rady parafialnej. Od wielu lat zaangażowany w życie lokalnej wspólnoty. Na stronie parafialnej dba o to, abyście zawsze mieli dostęp do najważniejszych ogłoszeń, a także dokumentuje wydarzenia w naszej galerii. Prywatnie pasjonat historii regionalnej i miłośnik pieszych wędrówek.
