Droga Krzyżowa: 14 stacji z rozważaniami i modlitwami

Droga Krzyżowa jest nabożeństwem pasyjnym, w którym wierni rozważają mękę i śmierć Jezusa Chrystusa, przechodząc kolejno przez 14 stacji ustawionych w kościele lub na kalwarii. Nabożeństwo to należy do najważniejszych praktyk religijnych Wielkiego Postu w Kościele katolickim. Każda stacja przedstawia kolejny etap drogi Jezusa Chrystusa z pretorium Piłata na Golgotę, a rozważania pasyjne pomagają wiernym duchowo towarzyszyć Zbawicielowi w Jego cierpieniu. Odpust zupełny związany z tym nabożeństwem czyni je wyjątkowo cennym dla życia duchowego każdego katolika.

Czym jest Droga Krzyżowa i skąd pochodzi?

Droga Krzyżowa jest nabożeństwem pasyjnym upamiętniającym mękę, śmierć i pogrzeb Jezusa Chrystusa poprzez medytację przy 14 stacjach Drogi Krzyżowej. Geneza tego nabożeństwa sięga Jerozolimy, gdzie pierwsi chrześcijanie pielgrzymowali via dolorosa – drogą, którą Jezus przeszedł na Golgotę.

Franciszkanie, którzy od XIII wieku sprawowali opiekę nad Miejscami Świętymi w Jerozolimie, przyczynili się do upowszechnienia nabożeństwa w całej Europie Zachodniej. Aby umożliwić pielgrzymowanie tym, którzy nie mogli dotrzeć do Jerozolimy, zaczęto wznosić stacje Drogi Krzyżowej przy kościołach i klasztorach. Liczba stacji nie była zunifikowana i wahała się od 7 do 42, zależnie od lokalnej tradycji. Papież Klemens XII bullą z 1731 roku ustalił ostatecznie liczbę 14 stacji Drogi Krzyżowej i przyznał franciszkanom przywilej erygowania ich w kościołach na całym świecie. Benedykt XIV rozszerzył ten przywilej na wszystkich biskupów ordynariuszy. Kościół katolicki uznaje Drogę Krzyżową za jedno z najważniejszych nabożeństw pasyjnych, a Katechizm Kościoła Katolickiego (nr 1674) wskazuje ją jako formę ludowej pobożności, która wspiera życie sakramentalne wiernych.

Kiedy i gdzie odprawia się Drogę Krzyżową?

Droga Krzyżowa jest odprawiana przede wszystkim w piątki Wielkiego Postu oraz w Wielki Piątek, choć może być sprawowana przez cały rok jako nabożeństwo pasyjne.

Typowe terminy i miejsca odprawiania nabożeństwa w parafiach obejmują:

• Piątki Wielkiego Postu – najczęściej o godzinie 17.00 lub 18.00 w kościele parafialnym
• Wielki Piątek – nabożeństwo popołudniowe, zazwyczaj o godzinie 15.00, nawiązujące do godziny śmierci Jezusa Chrystusa
• Kalwarie – procesyjne przejście między kaplicami na wolnym powietrzu, np. podczas odpustów
• Droga Krzyżowa ulicami miasta – forma nabożeństwa plenerowego organizowanego przez parafie i diecezje, szczególnie popularna w Wielki Piątek

Według danych z 2025 roku większość polskich parafii organizuje stacje Drogi Krzyżowej co najmniej 5 razy w ciągu Wielkiego Postu. Nabożeństwo pasyjne może być prowadzone przez kapłana, diakona lub świeckiego animatora.

Jak wygląda struktura nabożeństwa Drogi Krzyżowej?

Struktura nabożeństwa Drogi Krzyżowej jest jednolita dla każdej z 14 stacji i składa się z 4 elementów: antyfony, rozważania, modlitwy i aktu strzelistego.

Kolejność elementów każdej stacji Drogi Krzyżowej przebiega następująco:

• Przejście do stacji – prowadzący i wierni przemieszczają się do kolejnej stacji Drogi Krzyżowej, co oznacza medytacyjne wejście w nowy etap drogi Jezusa
• Antyfona – prowadzący intonuje: „Kłaniamy Ci się, Panie Jezu Chryste i błogosławimy Tobie”, a wierni odpowiadają: „Boś przez krzyż i mękę swoją świat odkupić raczył”
• Pieśń lub moment ciszy – krótki śpiew pasyjny lub chwila milczenia jako wejście w rozważanie
• Rozważanie pasyjne – odczytanie lub wygłoszenie medytacji biblijnej odnoszącej się do danego momentu męki Jezusa Chrystusa
• Modlitwa – wspólna lub cicha modlitwa zakończona wezwaniem „Któryś za nas cierpiał rany, Jezu Chryste, zmiłuj się nad nami” (odpowiedź wiernych)
• Akt strzelisty – krótka formuła modlitewna odmawiana przez wszystkich uczestników nabożeństwa

Prowadzący nabożeństwo odczytuje rozważania i modlitwy, natomiast wierni odpowiadają na antyfony i wspólnie odmawiają akty strzeliste. Całe nabożeństwo pasyjne trwa zazwyczaj od 40 do 60 minut.

Stacja I – Jezus skazany na śmierć: rozważanie i modlitwa

Pierwsza stacja Drogi Krzyżowej przedstawia moment, gdy Piłat wydaje wyrok śmierci na Jezusa Chrystusa, mimo że trzy razy publicznie ogłosił Jego niewinność (J 19,1-16).

Antyfona: „Kłaniamy Ci się, Panie Jezu Chryste i błogosławimy Tobie. Boś przez krzyż i mękę swoją świat odkupić raczył.”

Rozważanie: Jezus Chrystus staje przed Piłatem – namiestnikiem Poncjuszem Piłatem – jako skazaniec, choć jest Synem Bożym i Królem wszechświata. Tłum krzyczy „Ukrzyżuj Go!”, a Piłat, ulegając presji, wydaje wyrok. W tej chwili niesprawiedliwego osądzenia Jezus zachowuje milczenie, wypełniając proroctwo Izajasza: „jak owca na rzeź prowadzona” (Iz 53,7). W tej stacji Drogi Krzyżowej rozważamy, ile razy my sami ferujemy pochopne wyroki na innych.

Modlitwa: Panie Jezu Chryste, Ty przyjąłeś niesprawiedliwy wyrok w milczeniu i pokorze. Naucz nas przyjmować niezasłużone upokorzenia z wiarą, że Bóg Ojciec nie opuszcza tych, którzy Mu ufają. Któryś za nas cierpiał rany, Jezu Chryste, zmiłuj się nad nami.

W tym nabożeństwie pasyjnym warto rozważyć towarzyszenie Maryi Bolesnej, która od pierwszej stacji Drogi Krzyżowej towarzyszy Synowi. Pogłębienie maryjnego wymiaru nabożeństwa może wzbogacić litania do Najświętszej Maryi Panny.

Stacje II-VII – Jezus dźwiga krzyż i upada trzykrotnie: rozważania

Stacje od II do VII Drogi Krzyżowej ukazują drogę Jezusa Chrystusa z pretorium na Golgotę – z ciężarem krzyża na ramionach, przez trzy upadki i spotkania z osobami, które towarzyszą Mu w tym dramatycznym marszu.

Stacja II – Jezus bierze krzyż na swoje ramiona

Rozważanie pasyjne: Jezus Chrystus dobrowolnie bierze na swoje ramiona ciężki drewniany krzyż. Żołnierze nakładają Mu go po skazaniu przez Piłata. Krzyż Jezusa Chrystusa – narzędzie hańby i kary w prawie rzymskim – staje się odtąd znakiem zbawienia dla całej ludzkości. Rozważamy, jakie krzyże dźwigamy w naszym życiu i czy przyjmujemy je z wiarą.

Modlitwa: Panie, Ty wziąłeś na swoje ramiona krzyż, który był naszym. Pomóż nam nie uciekać od cierpienia, lecz nieść je razem z Tobą.

Stacje III, VII i IX – Upadki Jezusa pod ciężarem krzyża

Trzy upadki Jezusa Chrystusa pod ciężarem krzyża tworzą jeden z najbardziej poruszających wątków rozważań pasyjnych. Upadki Chrystusa nie są opisane wprost w Ewangeliach, lecz wynikają z realistycznej analizy stanu fizycznego Jezusa po biczowaniu i koronowaniu cierniem.

Stacja III – Pierwszy upadek: Jezus upada po raz pierwszy. Wyczerpany biczowaniem i ciężarem krzyża Jezusa Chrystusa, osuwa się na ziemię. Mimo bólu i litości otoczenia podnosi się i idzie dalej. W rozważaniu pasyjnym widzimy w tym upadku obraz każdego ludzkiego grzechu – i siłę, by się podnieść.

Stacja VII – Drugi upadek: Na via dolorosa, przy bramie sądu, Jezus upada po raz drugi. To tutaj, według tradycji, ogłoszono wyrok skazujący. Ciało Jezusa Chrystusa jest coraz słabsze, ale wola trwa.

Stacja IX – Trzeci upadek: U stóp Golgoty Jezus upada po raz trzeci. To najbardziej dramatyczny z upadków Chrystusa – w zasięgu wzroku jest już miejsce ukrzyżowania. Rozważanie pasyjne tego momentu skłania do refleksji nad wytrwałością w nawróceniu mimo wielokrotnych upadków moralnych.

Modlitwa wspólna dla trzech stacji: Panie Jezu Chryste, Twoje upadki są dowodem Twojej miłości do człowieka, który wielokrotnie upada. Podnoś nas za każdym razem, gdy upadamy z ciężarem grzechu.

Stacje IV, V i VI – Maryja, Szymon i Weronika

Trzy stacje Drogi Krzyżowej ukazują osoby, które spotykają Jezusa na drodze krzyżowej – każda na swój sposób odpowiada na Jego cierpienie.

Stacja IV – Jezus spotyka swoją Matkę: Maryja Bolesna staje na drodze Syna. Ewangelia Jana wspomina Jej obecność pod krzyżem (J 19,25), a tradycja umieszcza to spotkanie na via dolorosa. Jej litość jest pełna – zna Syna od poczęcia, a teraz widzi Go skazanego i skatowanego. Rozważanie pasyjne tej stacji to medytacja bólu macierzyńskiego i wiary, która nie pyta „dlaczego”.

Stacja V – Szymon z Cyreny pomaga nieść krzyż: Szymon z Cyreny – przechodzień wracający z pola – zostaje przymuszony przez żołnierzy do niesienia krzyża Jezusa Chrystusa (Mk 15,21). Niechętnie wciągnięty w dramat Jezusa, staje się uczestnikiem zbawczego dzieła. Rozważanie pasyjne tej stacji dotyczy służby, do której nie zawsze się garnęliśmy.

Stacja VI – Weronika ociera twarz Jezusa: Weronika – kobieta z tłumu – wychodzi naprzeciw Jezusowi i ociera Jego zakrwawioną twarz chustą. Tradycja podaje, że na chuście odbiło się oblicze Chrystusa. Choć imię „Weronika” nie pojawia się w Ewangeliach, jej gest jest symbolem każdego uczynku miłosierdzia wobec cierpiącego bliźniego.

Modlitwa: Panie, spraw, abyśmy jak Szymon z Cyreny nie uchylali się od pomocy potrzebującym, i jak Weronika – dostrzegali Twoje oblicze w twarzach cierpiących ludzi.

Stacje VIII-X – Jerozolima, płaczące kobiety i ogołocenie: rozważania

Stacje VIII, IX i X Drogi Krzyżowej ukazują ostatnie chwile drogi Jezusa Chrystusa przed Golgotą – spotkanie z kobietami jerozolimskimi, trzeci upadek oraz ogołocenie z szat.

Stacja VIII – Jezus pociesza płaczące kobiety: Jezus zatrzymuje się i zwraca do grupy kobiet jerozolimskich: „Córki jerozolimskie, nie płaczcie nade mną, ale płaczcie nad sobą i nad waszymi dziećmi” (Łk 23,28). To jedyna mowa Jezusa na drodze krzyżowej, zachowana w Ewangelii. Rozważanie pasyjne tej stacji skłania do porzucenia płaczu z sentymentu na rzecz szczerego żalu za własne grzechy.

Stacja IX – Opis upadków Chrystusa przedstawiono w grupie stacji III, VII i IX powyżej.

Stacja X – Jezus ogołocony z szat: Na Golgocie żołnierze zdejmują z Jezusa odzienie, wypełniając Psalm 22: „Dzielą między siebie szaty moje i o suknię moją los rzucają” (Ps 22,19). Ogołocenie Jezusa Chrystusa jest doświadczeniem skrajnej bezbronności i upokorzenia. To nabożeństwo pasyjne prowadzi wiernych do refleksji nad materialnym przywiązaniem i gotowością do duchowego ubóstwa.

Modlitwa: Chryste, ogołocony ze wszystkiego, obdarz nas wolnością serca, które nie przywiązuje się do dóbr przemijających.

Stacje XI-XIV – Ukrzyżowanie, śmierć i złożenie do grobu: rozważania

Cztery ostatnie stacje Drogi Krzyżowej tworzą kulminację rozważań pasyjnych – od przybicia do krzyża po złożenie do grobu, a ich ostatecznym horyzontem jest nadzieja zmartwychwstania.

Stacja XI – Jezus przybity do krzyża: Żołnierze kładą Jezusa na krzyżu i przybijają Jego ręce i nogi gwoździami. Krzyż Jezusa Chrystusa zostaje wbity w ziemię na wzgórzu Golgota – „miejscu czaszki”. Rozważanie pasyjne tej stacji to medytacja nad dobrowolnym cierpieniem, które Jezus przyjmuje za każdego człowieka z osobna. Odkupienie dokonuje się nie abstrakcyjnie, lecz w konkretnym bólu i krwi.

Stacja XII – Jezus umiera na krzyżu: O godzinie dziewiątej rano ukrzyżowano Jezusa, a o godzinie piętnastej „Jezus zawołał donośnym głosem: Boże mój, Boże mój, czemuś Mnie opuścił?” (Mk 15,34), a następnie oddał ducha. Ewangelia Jana podaje Jego ostatnie słowa: „Wykonało się” (J 19,30). Śmierć Jezusa Chrystusa na Golgocie jest centrum całej historii zbawienia. Z ranami Chrystusa łączy się głęboka tradycja modlitewna – m.in. Litania do Krwi Chrystusa rozważa zbawczy wymiar przelanej krwi Zbawiciela.

Stacja XIII – Jezus zdjęty z krzyża: Józef z Arymatei, bogaty członek Sanhedrynu i tajny uczeń Jezusa, prosi Piłata o wydanie ciała. Nikodem przynosi mieszaninę mirry i aloesu. Ciało Jezusa Chrystusa zostaje zdjęte z krzyża i złożone w ramiona Maryi Bolesnej – ten moment uwiecznia „Pieta” Michała Anioła. Rozważanie pasyjne tej stacji dotyczy bólu tych, którzy tracą bliskich, i nadziei, że śmierć nie jest końcem.

Stacja XIV – Jezus złożony do grobu: Józef z Arymatei i Nikodem owijają ciało Jezusa w płótna z wonnościami i składają je w nowym, wykutym w skale grobie. Kamień zamknął wejście. W ciszy Wielkiej Soboty kryje się jednak ziarno zmartwychwstania – „jeśli ziarno pszenicy wpadłszy w ziemię nie obumrze, zostanie tylko samo, ale jeśli obumrze, przynosi plon obfity” (J 12,24). Droga Krzyżowa nie kończy się na grobie – jej horyzont sięga pustego grobu poranka wielkanocnego. Odkupienie, które rozważamy przez 14 stacji Drogi Krzyżowej, prowadzi do zmartwychwstania.

Modlitwa kończąca nabożeństwo: Panie Jezu Chryste, Twoja śmierć i pogrzeb są naszą największą nadzieją. Bo skoro umarłeś i zmartwychwstałeś, śmierć nie ma nad nami ostatniego słowa. Amen.

Modlitwy odmawiane między stacjami Drogi Krzyżowej

Modlitwy odmawiane między stacjami Drogi Krzyżowej są stałymi elementami nabożeństwa pasyjnego, które spinają rozważania w jedną liturgiczną całość.

Modlitwy te dzielą się na obowiązkowe i zalecane. Poniżej podano ich pełne teksty:

Antyfona (obowiązkowa przed każdą stacją): „Kłaniamy Ci się, Panie Jezu Chryste, i błogosławimy Tobie.” Odpowiedź: „Boś przez krzyż i mękę swoją świat odkupić raczył.”

Akt strzelisty (po każdej stacji): „Któryś za nas cierpiał rany, Jezu Chryste, zmiłuj się nad nami.” Odpowiedź: „I Ty, któraś współcierpiała, Matko Bolesna, przyczyń się za nami.”

Akt żalu (odmawiany przed nabożeństwem lub po nim): „Boże mój, żałuję za grzechy moje, bo obraziłem Ciebie, dobrego Boga, nieskończenie dobrego, i mocno postanawiam więcej nie grzeszyć, okazji do grzechu unikać i odprawiać pokuty.”

Ojcze nasz i Zdrowaś Maryjo – zalecane, lecz nie obowiązkowe między stacjami; niektóre formy Drogi Krzyżowej przeplatają stacje modlitwą Ojcze nasz, Zdrowaś Maryjo i Chwała Ojcu.

Nabożeństwo pasyjne Drogi Krzyżowej może być uzupełnione Litania do Najświętszego Serca Pana Jezusa po zakończeniu wszystkich stacji. Wiernym poleca się też Litania do Wszystkich Świętych jako formę prośby o wstawiennictwo świętych, którzy sami przeszli przez swoje drogi krzyżowe.

Droga Krzyżowa dla dzieci – jak przygotować i wyjaśnić stacje?

Droga Krzyżowa dla dzieci wymaga uproszczenia rozważań pasyjnych bez pomijania ich treści, tak aby dzieci mogły duchowo uczestniczyć w nabożeństwie i budować trwałą relację z Jezusem Chrystusem.

Praktyczne wskazówki dla rodziców i katechetów obejmują:

• Wybór odpowiednich pomocy – dostępne są specjalne wydania Drogi Krzyżowej dla dzieci z ilustracjami i krótkimi rozważaniami (np. propozycje wydawnictwa Salezjanskiego lub Świętego Pawła z 2024-2025 roku)
• Skrócony czas nabożeństwa – z dziećmi do 8 roku życia warto ograniczyć nabożeństwo do 7 stacji z bardzo krótkim rozważaniem przy każdej (1-2 zdania)
• Pytania angażujące – po każdej stacji zadaj dziecku pytanie: „Co byś zrobił, gdybyś był Szymonem z Cyreny?” lub „Jak myślisz, dlaczego Weronika pomogła Jezusowi?”
• Aktywności plastyczne – rysowanie poszczególnych stacji Drogi Krzyżowej przez dzieci utrwala treść rozważań pasyjnych i angażuje kreatywność
• Stacje w domu lub ogrodzie – wydrukowane obrazki stacji przyklejone na ścianie umożliwiają domowe nabożeństwo dostosowane do możliwości dziecka
• Powiązanie z katechezą – przeżywanie Drogi Krzyżowej łączy się z przygotowanie do Pierwszej Komunii Świętej oraz z bierzmowanie jako etapami wtajemniczenia chrześcijańskiego

Rozważania pasyjne dla dzieci powinny koncentrować się na miłości Jezusa, a nie na szczegółowym opisie cierpienia fizycznego.

Czy Droga Krzyżowa może być odmawiana w domu?

Tak, Droga Krzyżowa może być odmawiana w domu, a Kościół katolicki przyznaje za tę formę nabożeństwa odpust częściowy – nie zupełny.

Enchiridion Odpustów (wydanie z 1999 roku, norma 63) precyzuje, że odpust zupełny za Drogę Krzyżową uzyskuje się tylko wtedy, gdy nabożeństwo pasyjne odbywa się przy prawnie erygowanych stacjach Drogi Krzyżowej z medytacyjnym przejściem od stacji do stacji. Warunek fizycznego przejścia nie jest spełniony w formie domowej.

Mimo to domowa forma nabożeństwa pasyjnego ma pełną wartość duchową i przynosi odpust częściowy, gdy:

• Wierni odmawiają rozważania przy miniaturowych stacjach Drogi Krzyżowej (obrazki lub figurki)
• Nabożeństwo prowadzone jest pobożnie i medytacyjnie
• Uczestnik jest w stanie łaski uświęcającej

Do uzyskania odpustu zupełnego za Drogę Krzyżową konieczne jest wcześniejsze przystąpienie do sakramentu pokuty. spowiedź święta jako przygotowanie do nabożeństwa jest pierwszym krokiem, jaki Kościół wskazuje osobom pragnącym uzyskać ten odpust.

Jakie odpusty wiążą się z nabożeństwem Drogi Krzyżowej?

Z nabożeństwem Drogi Krzyżowej wiąże się odpust zupełny, czyli darowanie przez Kościół wszelkiej kary doczesnej za grzechy odpuszczone w sakramencie pokuty.

Warunki uzyskania odpustu zupełnego za Drogę Krzyżową zgodnie z Enchiridionem Odpustów (norma 63) są następujące:

• Przejście od stacji do stacji – nabożeństwo pasyjne musi odbywać się przy prawnie erygowanych stacjach Drogi Krzyżowej w kościele, kaplicy lub na kalwarii
• Medytacja przy każdej stacji – rozważania pasyjne muszą towarzyszyć każdej z 14 stacji Drogi Krzyżowej
• Stan łaski uświęcającej – brak grzechu ciężkiego lub sakramentalne rozgrzeszenie przed nabożeństwem
• Komunia sakramentalna – przyjęcie Eucharystii w tym samym dniu
• Modlitwa w intencjach Ojca Świętego – odmówienie Ojcze nasz i Zdrowaś Maryjo w intencji papieża

Osoby, które nie mogą uczestniczyć w nabożeństwie w kościele z powodu choroby lub podeszłego wieku, mogą uzyskać odpust zupełny pod tymi samymi warunkami, jeśli przez co najmniej pół godziny pobożnie czytają i rozważają mękę i śmierć Jezusa Chrystusa.

Odpust cząstkowy przysługuje za każdorazowe uczestnictwo w Drodze Krzyżowej niespełniające wszystkich powyższych warunków. W tradycji Kościoła pokrewne nabożeństwa, takie jak Litania do św. Józefa, przynoszą odpusty cząstkowe jako uzupełnienie Drogi Krzyżowej.

Najważniejsze sanktuaria Drogi Krzyżowej w Polsce

Polska posiada kilkanaście znaczących kalwarii, z których 4 sanktuaria Drogi Krzyżowej mają szczególne znaczenie dla polskiej pobożności pasyjnej.

• Kalwaria Zebrzydowska (Małopolska) – wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, założona przez Mikołaja Zebrzydowskiego na początku XVII wieku. Kompleks liczy ponad 40 kaplic i kościołów rozłożonych na wzgórzach. Co roku gromadzi kilkaset tysięcy pielgrzymów, szczególnie w Wielkim Tygodniu. Papież Jan Paweł II odwiedzał to sanktuarium wielokrotnie.

• Kalwaria Pacławska (Podkarpacie) – franciszkańskie sanktuarium z XVII wieku, znane z wielkich odpustów maryjnych i pasyjnych. Droga Krzyżowa przebiega przez wzgórza w pobliżu Przemyśla i jest jedną z najdłuższych w Polsce.

• Góra Świętej Anny (Opolszczyzna) – sanktuarium franciszkańskie z kaplicami Drogi Krzyżowej rozplanowanymi na zboczu wulkanicznego wzgórza. Centrum kalwarii pełni krzyż Jezusa Chrystusa w naturalnej skali, a całe nabożeństwo pasyjne odbywa się na wolnym powietrzu.

• Kalwaria Wejherowska (Pomerania) – najstarsza kalwaria w Polsce, założona w 1649 roku przez Jakuba Wejhera. Jej 26 kaplic tworzy rozbudowany kompleks, w którym stacje Drogi Krzyżowej są splecione z rozważaniami maryjnymi.

Według danych z 2026 roku wszystkie cztery sanktuaria odnotowują wzrost liczby pielgrzymów w porównaniu z latami poprzednimi, co potwierdza żywotność nabożeństwa pasyjnego w Polsce.

Powiązane artykuły

• Godzinki o Niepokalanym Poczęciu NMP – pełny tekst i jak odmawiać
• Nabożeństwo majowe – pełny tekst, tradycja i jak się modlić w maju
• Adoracja Najświętszego Sakramentu: jak adorować, kiedy i jak się przygotować

Adam Kaczmarek

Mieszkaniec Krzyżanowic i aktywny członek rady parafialnej. Od wielu lat zaangażowany w życie lokalnej wspólnoty. Na stronie parafialnej dba o to, abyście zawsze mieli dostęp do najważniejszych ogłoszeń, a także dokumentuje wydarzenia w naszej galerii. Prywatnie pasjonat historii regionalnej i miłośnik pieszych wędrówek.