Sw. Mikolaj z Miry – prawdziwy zyciorys biskupa i patrona dzieci

Św. Mikolaj biskup zyciorys to niezwykła historia rzeczywistego człowieka, który żył w IV wieku n.e. w Miry Licyjskiej (dzisiejszym Demre w Turcji) i stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych świętych chrześcijaństwa. Zanim przypomnimy dzieciom o Mikolaju w czerwonym płaszczu, warto poznać fascynujące fakty o historycznym biskupie, którego niezwykła hojność i opieka nad ubogimi inspirowały ludzi przez prawie siedemnaście wieków.

Kim naprawdę był święty Mikolaj – fakty historyczne

Święty Mikolaj z Miry to postać historyczna, choć szczegóły jego życia docierają do nas przede wszystkim przez tradycję kościelną niż dokumenty urzędowe. Urodzony około 270-280 roku n.e. w Patasze (starożytnej mieście w Licji, na terenie dzisiejszej Turcji), wychowywał się w bogatej rodzinie chrześcijańskiej. Jego rodzice, którzy ponieśli śmierć w epidemii, pozostawili mu znaczny majątek.

To, co wyróżniało młodego Mikołaja, to jego wyjątkowa pobożność i zaangażowanie się w wiarę chrześcijańską od najmłodszych lat. Zamiast cieszyć się dobrobytem, całe dziedzictwo przeznaczył na pomoc ubogim, sierotom i potrzebującym. Imię Nikolaos pochodzi z greki: nike (zwycięstwo) + laos (lud) – doskonale oddaje jego późniejszą rolę opiekuna słabych i bezbronych. Już jako młody człowiek, zanim jeszcze przyjął święcenia duchowne, zyskał sławę wśród mieszkańców Miry Licyjskiej jako dobrodziej i człowiek niezwykłej serca.

Dokładne daty jego życia pozostają przedmiotem dyskusji historyków, jednak większość źródeł wskazuje, że żył między 270 a 343-352 rokiem n.e., czyli w czasach cesarzy Dioklecjana i Konstantyna Wielkiego. Okres ten był dla chrześcijan w Azji Mniejszej czasem zarówno prześladowań, jak i wzrastającej wolności religijnej.

Mikolaj jako biskup Miry – droga do świeceń

Mikolaj wybrał ścieżkę życia zakonnego i duchownego już jako młodzieniec. Zdecydowanie poświęcił się służbie Kościołowi, uznając, że to jest jego powołanie. Tradycja kościelna opowiada fascynującą historię o jego wyborze na biskupa Miry – wedłe legendy, podczas procesu wyboru nowego przywódcy parafii, pierwszy zakonnik, który wszedł do kościoła, miał być wyborem samego Ducha Świętego. Tym pierwszym wszedłem okazał się Mikolaj, stając się biskupem w zgodzie z wolą Bożą, jak wierzyli wierni.

Jako biskup Miry Licyjskiej Mikolaj zasłynął z gorliwej posługi duszpasterskiej i nieustannej opieki nad najbardziej potrzebującymi. Jego reputacja jako opiekuna wdów, sierot i ubogich rozeszła się po całej regionie. Jednak jego miejsce w historii chrześcijaństwa zostało utrwalone przede wszystkim przez uczestnictwo w jednym z kluczowych wydarzeń wczesnego Kościoła.

W roku 325 n.e., na polecenie cesarza Konstantyna Wielkiego, obradował historyczny Sobor Nicejski – pierwszy powszechny sobór chrześcijański, zwołany w Nicei (dzisiejszy Iznik w Turcji). Zebrało się tam około 300 biskupów z całego imperium rzymskiego. Mikolaj był wśród nich, reprezentując Kościół z Licji. Jego uczestnictwo w tym soborze miało ogromne znaczenie teologiczne – broniąc ortodoksji przeciw arianizmowi (herezji negującej bóstwo Jezusa Chrystusa), wniósł znaczący wkład w definitywne określenie wiary chrześcijańskiej. Znana jest legenda mówiąca, że w zapale dyskusji Mikolaj rzekomo wypluł się na twarz arianina Ariusza, co skutkowało jego czasowym zawieszeniem w czynnościach. Czy historia ta jest dokładna, trudno potwierdzić, ale ilustruje pasję, z jaką biskup Miry bronił prawowierności Kościoła.

Legendy i cuda przypisywane św. Mikolajowi

Jeśli chodzi o życzorys świętego Mikolaja, cuda i legendy stanowią istotną część jego wizerunku. Najsławniejsza z nich to historia trzech córek i posagu – opowieść, która stała się zaczątkiem naszych współczesnych tradycji obdarowywania prezentami.

Pewien upadły arystokrata z Miry, ojciec trzech córek, znalazł się w skrajnej biedzie. Nie mając środków na posag dla dziewczyn, planował sprzedać je do domu rozpusty. Mikolaj, dowiedziawszy się o tej tragicznej sytuacji, anonimowo przyszedł do domu w nocy i wrzucił przez okno worek ze złotem. Procedurę powtórzył jeszcze dwa razy, ratując wszystkie trzy córki od pewnej zagłady. Ta legenda, zapisana m.in. przez Symeona Metafrastesa w X wieku, bezpośrednio wyjaśnia pochodzenie tradycji przekazywania prezentów oraz ikonografii św. Mikolaja – na jego wizerunków często widać trzy złote kule lub woreczki, symbolizujące owe dar dla trzech córek.

Innym sławnym cudem przypisywanym św. Mikolajowi są wydarzenia na morzu. Będąc patronem marynarzy i rybaków, tradycja opowiada, że obecny na pokładzie statku Mikolaj uspokoimał burzę modlitwą i interwencją Bożą. Morskie cuda sprawiły, że żeglarze baltyccy, w tym gdańscy -Port Gdańska był jednym z ważniejszych portów handlowych średniowiecznej Europy – szczególnie czcili św. Mikolaja jako swojego opiekuna. Do dzisiaj modlitwa „Św. Mikolaju, patronie żeglarzy” znajduje się w tradycji marynarki.

Wśród innych znanych cudów tradycja kościelna wymienia wskrzeszenie trzech studentów zabitych przez niegodziwego gospodarza, który zamierzał ich mięso sprzedać jako szynkę. Mikolaj, wiedziony opieką nad młodzieżą, przywrócił ich do życia. Znajdujemy tu źródła patronatu świętego nad uczelniami i studentami – zwyczaj, który trwa do dzisiaj w licznych uniwersytetach.

Śmierć i relikwie – droga z Miry do Bari

Św. Mikolaj zmarł około 343-352 roku n.e., najprawdopodobniej w podeszłym wieku, po latach posługi jako biskup Miry. Pochowany został w katedrze w Mirze, a jego grób szybko stał się miejscem pielgrzymek i zapisywano przy nim liczne cuda przypisywane jego wstawiennictwu.

Przez wieki relikwie św. Mikolaja pozostawały w Mirze, a kościół apostolski opiewał jego cześć. Jednak w XI wieku, w wyniku najazdów muzułmańskich na Azję Mniejszą, relikwie zostały zagrożone zniszczeniem. W maju 1087 roku włoscy kupcy z miasta Bari dokonali transpozycji (translacji) większości relikwii świętego, przewożąc je bezpiecznie do Bari na południowym wybrzeżu Apulii we Włoszech.

To wydarzenie miało doniosłe konsekwencje dla międzynarodowego kultu św. Mikolaja. Bari, już ówcześnie ważnym portem handlowym, stało się głównym ośrodkiem pielgrzymek dedykowanym świętemu. Specjalnie na relikwie wzniesiono wspaniałą Bazylikę di San Nicola (Bazylikę św. Mikolaja), którą konsekrowano w 1197 roku. Krypta bazyliki, gdzie przechowywane są relikwie, do dzisiaj przyciąga tysiące pielgrzymów z całego świata. Czę części relikwii trafiła do Wenecji, gdzie również założono kościół św. Mikolaja na Lido, utrwalając dualistyczną historię „wędrówki” świętego po Europie.

Kult św. Mikolaja w Kościele katolickim i prawosławnym

Wspomnienie liturgiczne św. Mikolaja w Kościele katolickim obchodzone jest 6 grudnia – data związana z rocznicą jego śmierci lub wznowieniem czci publicznej. Choć w reformie kalendarza zainicjowanej w 1969 roku zmieniono status tego wspomnienia na dowolne, tradycja obchodu 6 grudnia pozostaje żywa szczególnie w krajach o polskich, niemieckich, holenderskich czy włoskich korzeniach.

W Kościołach prawosławnych, szczególnie w tradycji ruskiej i greckiej, św. Mikolaj zajmuje jeszcze bardziej centralne miejsce. Jego święto obchodzone jest 6/19 grudnia (różnica wynika z użytku kalendarza juliańskiego w niektórych tradycjach), a jego figura jest jednym z najważniejszych patronów Rosji, Grecji i wielu miast na Bliskim Wschodzie. Kult św. Mikolaja w chrześcijaństwie wschodnim sięga czasów poapostolskich i nigdy nie słabł, nawet w okresach prześladowań czy zmian politycznych.

Na całym świecie poświęcono ponad 2000 kościołów pod patronatem św. Mikolaja – liczba ta świadczy o sile jego międzynarodowego kultu i uniwersalnym znaczeniu jego postaci dla chrześcijaństwa zarówno zachodniego, jak i wschodniego.

Od biskupa do Santa Clausa – jak powstała postać św. Mikolaja

Niezwykła transformacja, którą przebyła figura historycznego biskupa z Miry, jest sama w sobie godna opowieści. Droga od czci liturgicznej do współczesnego „Świętego Mikołaja” w czerwonym stroju wiedzie przez Holandię, Nowy Jork i Madison Avenue.

W Holandii średniowiecznej, szczególnie w portowych miastach jak Amsterdam, tradycja św. Mikolaja (Sint Nikolaas, skracane do Sinterklaas) oddawała się w sposób bardzo popularny. Zwyczaj obchodu przypadającego 5-6 grudnia – przypłynięcia Sinterklaasa ze Hiszpanii na parowniku w towarzystwie pomocnika Zwarte Piet (Czarnego Piotra) – stał się fundamentem holenderskiej kultury rodzinnej. Dzieci pozostawiały buty pełne siana dla konia Sinterklaasa, a następnie znajdowały je wypełnione małymi prezentkami – zwyczaj, który echował właśnie biblijną opowieść o trzech córkach i złocie.

Kiedy holenderscy emigranci przybyli do Nowego Amsterdamu (późniejszego Nowego Jorku) w XVII i XVIII wieku, przywieźli ze sobą tę tradycję. Angielska fonetyka szybko przekształciła Sint Nikolaas w „Santa Claus”. W 1823 roku poeta Clement Clarke Moore napisał słynny wiersz „A Visit from St. Nicholas” (Wizyta Świętego Mikolaja), który określał Świętego Mikolaja przychodzącego nocą na sankach zaprzęgniętych reniferami – obraz, który upowszechni się w całej Ameryce Północnej.

Ostateczne utrwalenie współczesnego wizerunku Santa Clausa – mężczyzny w czerwonym stroju z białą brodą – przypisywane jest kampanii reklamowej Coca-Coli z 1931 roku, której autorem był ilustrator Haddon Sundblom. Chociaż czerwony strój pojawił się w popkulturze już wcześniej, kampania Coca-Coli nadała mu skalę globalną i moc ikony handlowej. W XX wieku obchód „Świętego Mikolaja” 6 grudnia powoli zaczął się łączyć z obchodami Bożego Narodzenia 25 grudnia, zwłaszcza w krajach anglosaskich, gdzie ta fuzja wydawała się bardziej naturalna niż oddzielne święto.

Św. Mikolaj patron – kogo obejmuje jego opieka

Patronat św. Mikolaja rozciąga się na zaskakująco wiele grup i zawodów, a każdy z nich ma głębokie korzenie w legendach lub tradycji kościelnej.

Dzieci i sieroty są pierwotnymi podopiecznymi świętego, bezpośrednio wynikając z jego osobistego zaangażowania w opiekę nad najmłodszymi i najbardziej bezbronnymi członkami społeczeństwa. Legenda o trzech córkach uczyniła go symbolem opieki nad tymi, którzy są zagrożeni biedą.

Marynarze, rybacy i podróżnicy przypadli pod patronat św. Mikolaja ze względu na cuda na morzu i jego obecność w wyobraźni żeglarzy średniowiecznych. Gdańsk, jako miasto portowe i jedno z ważniejszych miast Hanzy, miał szczególny związek z tym patronatem – żeglarze bałtyccy modlili się do św. Mikolaja przed wyprawami na morze.

Aptekarze – tradycja przypisuje tę grupę patronatowi ze względu na cuda uzdrowienia przypisane świętemu, oraz związek między lekami a dobrymi uczynkami.

Piekarze – w średniowiecznych cechach zawodowych św. Mikolaj był patronem piekarzy, być może ze względu na legendę o jego interwencji mającej zapewnić chleb w czasach głodu.

Wieźniowie – tradycja przypisuje św. Mikolajowi opiekę nad wieźniami ze względu na jego słowa o wyzwoleniu i sprawiedliwości.

Panny na wydaniu – patronat ten bezpośrednio wynika z legendy o trzech córkach, które miały zostać sprzedane, a ratunkowa ingerencja Mikolaja uratowała ich honor.

Na poziomie międzynarodowym św. Mikolaj jest patronem Rosji, Grecji, Lotaryngii i miasta Bari – każdy z tych patronatów odzwierciedla szczególną czć oddawczoną temu świętemu w konkretnym regionie i czasach.

Św. Mikolaj w Gdańsku – kościół i tradycja lokalna

Dla mieszkańców Gdańska i turystów odwiedzających Trójmiasto warta uwagi jest historia Starego Miasta w Gdańsku i szczególnie jej religijnych zabytków. Kościół pw. św. Mikolaja, położony przy ulicy Świętoduchskiej 1 (róg Świętojańskiej) na Starym Mieście, stanowi najstarsze czasami świącyncę poświęcone temu świętemu w Polsce.

Historia tego kościoła sięga XIII wieku, kiedy to zakonnicy dominikańscy wybudowali go około 1227 roku. Gotycka architektura i bogata dekoracja wnętrza odzwierciedlają znaczenie, jakie przywiązywano do czci św. Mikolaja w średniowiecznym Gdańsku. Kościół stanowił centrum pobożności dla gdańskich marynarzy i żeglarzy, którzy przed wyprawami na morze modlili się o opiekę patrona portów i rzek.

Co szczególnie wyjątkowe – kościół św. Mikolaja w Gdańsku jest jedynym większym kościołem Starego Miasta, który ocalał prawie bez zniszczeń podczas II wojny światowej. Gdy w 1945 roku większość zabudowy centrum Gdańska uległa zniszczeniu, ten zabytek pozostał nienaruszony – fakt, który wielu uważa za cudowny wyraz opieki świętego patrona. Dzisiaj kościół przyciąga pielgrzymów i turystów zainteresowanych zarówno historią Gdańska, jak i czcią św. Mikolaja.

Imieniny św. Mikolaja, obchodzone 6 grudnia, to tradycyjnie okres specjalnych nabożeństw i mszy w kościele przy ul. Świętoduchskiej. Parafia aktywnie angażuje się w tradycje związane z patronatem świętego nad dziećmi, co wyraża się m.in. w katechezie i spotkaniach rodzinnych. Dla osób planujących odwiedzenie kościoła, warto sprawdzić aktualne godziny mszy na stronie parafii, ponieważ harmonogram zmienia się sezonowo.

Kościół św. Mikolaja pozostaje żywym świadectwem średniowiecznej czci dla tego świętego i jego znaczenia dla żeglarskiego Gdańska. Jego przetrwanie przez zniszczenia wojenne uczyniło go jeszcze bardziej cennym, zaś jego bliskie sąsiedztwo z innymi atrakcjami turystycznymi Gdańska czyni go obowiązkowym punktem trasy dla każdego, kto chce poznać Stare Miasto w jego całej złożoności.

FAQ

Czy św. Mikolaj naprawdę istniał jako osoba historyczna?

Tak – św. Mikolaj to postać historyczna. Był biskupem Miry Licyjskiej (dzisiejsze Demre w Turcji) w IV wieku n.e., urodził się około 270-280 r., a zmarł około 343-352 r. Uczestniczył m.in. w Soborze Nicejskim w 325 roku. Szczegóły jego życia znane są głównie z tradycji kościelnej, ponieważ wczesnohistoryczne dokumenty są nieliczne.

Kiedy jest wspomnienie św. Mikolaja i skąd tradycja prezentów 6 grudnia?

Wspomnienie liturgiczne św. Mikolaja w Kościele katolickim obchodzone jest 6 grudnia. Tradycja obdarowywania dzieci w tym dniu wynika bezpośrednio z legendy o biskupie, który anonimowo podarował woreczki ze złotem trzem ubogim córkom pewnego ojca, ratując je od nędzy. Z biegiem wieków obyczaj ten ewoluował w znany nam zwyczaj obdarowywania dzieci w przeddzień ich imienin.

Gdzie są relikwie św. Mikolaja?

Większość relikwii św. Mikolaja spoczywa w krypcie Bazyliki di San Nicola w Bari (południowe Włochy), gdzie zostały przetransportowane w 1087 roku przez włoskich kupców. Część relikwii trafiła do Wenecji (Bazylika św. Mikolaja na Lido) oraz do kościoła w Demre (dawna Mira) w Turcji. Bazylika św. Mikolaja w Bari – oficjalna strona zawiera informacje dla pielgrzymów.

Jaki związek ma Mikolaj z Miry z Santa Clausem i Bożym Narodzeniem?

Związek jest pośredni. Holenderscy emigranci przywieźli do Ameryki tradycje Sinterklaasa (św. Mikolaja), której święto przypada 5-6 grudnia. W XIX wieku w kulturze anglosaskiej postać ta połączyła się z obchodami Bożego Narodzenia, a wiersz Moore’a z 1823 r. i reklamy Coca-Coli z 1931 r. utrwaliły współczesny wizerunek Santa Clausa. Tradycje Bożego Narodzenia w Polsce zachowują jednak bardziej tradycyjny podział między św. Mikolajowymi a bożonarodzeniowymi prezentami.

Czyim patronem jest święty Mikolaj?

Św. Mikolaj jest patronem dzieci, sierot, marynarzy i rybaków, podróżujących, aptekarzy, piekarzy, wieźniów oraz panien na wydaniu. Jest także patronem Rosji, Grecji, Bari i wielu miast portowych – w tym Gdańska, gdzie od XIII wieku stoi kościół jego imienia. Lista jego patroni i święci w tradycji katolickiej jest wciąż rozszerzana poprzez nowe opowieści o jego wstawiennictwie.

Czy św. Mikolaj był na Soborze Nicejskim?

Tradycja kościelna wskazuje, że Mikolaj uczestniczył w Soborze Nicejskim w 325 roku – pierwszym powszechnym soborze chrześcijańskim, zwołanym przez cesarza Konstantyna Wielkiego. Znana jest legenda o jego konflikcie z arianem Ariuszem. Imię Mikolaja nie widnieje w zachowanych listach uczestników, co historycy tłumaczą niepełnością dokumentacji z tamtych czasów.

Gdzie w Gdańsku jest kościół św. Mikolaja?

Kościół pw. św. Mikolaja w Gdańsku znajduje się przy ul. Świętoduchskiej 1 na Starym Mieście, w pobliżu Dworu Artusa i ulicy Długiej. To jeden z najstarszych kościołów Gdańska, założony przez dominikanów około 1227 roku. Co wyjątkowe – jako jedyny kościół centrum miasta ocalał bez poważnych uszkodzeń w 1945 roku. Szczegółowe informacje dostępne są na Kościół św. Mikolaja w Gdańsku – informacje na gdansk.pl.

Czy św. Mikolaj jest świętym katolickim czy prawosławnym?

Św. Mikolaj jest czczony zarówno w Kościele katolickim, jak i w Kościołach prawosławnych, a także w kościołach anglikańskich i luteranskich. W prawosławiu należy do najważniejszych świętych i cieszy się szczególną czcią w Rosji, Grecji i na Bliskim Wschodzie. W katolicyzmie jego wspomnienie obchodzone jest 6 grudnia. Jego uniwersalny kult świadczy o znaczeniu, jakie ta postać ma dla całego chrześcijaństwa, niezależnie od tradycji.

Adam Kaczmarek

Mieszkaniec Krzyżanowic i aktywny członek rady parafialnej. Od wielu lat zaangażowany w życie lokalnej wspólnoty. Na stronie parafialnej dba o to, abyście zawsze mieli dostęp do najważniejszych ogłoszeń, a także dokumentuje wydarzenia w naszej galerii. Prywatnie pasjonat historii regionalnej i miłośnik pieszych wędrówek.